Луѓето можат да го присвојат стравот од другите дури и ако самите не чувствуваат непосредна закана. Кога се чувствува туѓ страв, мозокот реагира со хемиски сигнали.
Луѓето го „фаќаат“ индиректно, преку набљудување на реакциите на другите или преку емпатија. Фасцинантно е што понекогаш стравот се пренесува потсвесно, па дури можете да го почувствувате и туѓиот страв.
Кога телото реагира на закана, се јавува забрзано чукање на срцето , потење на дланките и напнатост во стомакот – физиолошкиот „железен стисок“ на стравот. Без разлика дали станува збор за ненадејна сообраќајна опасност или нервозно исчекување на важен настан, телото реагира на ист начин.
Стравот не е само лична емоција – може да се шири преку вид, мирис, па дури и на потсвесно ниво.
Луѓето се социјални суштества кои учат едни од други, па затоа стравот често се пренесува индиректно. Набљудувањето или присуството на исплашени лица може да активира слични емоционални и физиолошки реакции, што значи дека стравот е, до одреден степен, навистина „заразен“.
– Често учиме од што да се плашиме од другите луѓе. Значи, краткиот одговор е: да, ако сте опкружени со луѓе што се плашат, и вие ќе се чувствувате плашливо – вели д-р Араш Џаванбахт, психијатар и невронаучник, основач и директор на Клиниката за истражување на стрес, траума и анксиозност на Медицинскиот факултет на Државниот универзитет Вејн.
Стравот е инстинкт за преживување
За да се разбере стравот, важно е да се препознае контекстот во кој се развил. Стравот е основен инстинкт за преживување, развиен за време на еволуцијата кај луѓето за да реагираат на опасност.
– Стравот мора да биде заразен. Системот на страв е примитивен по потекло и првично бил развиен за препознавање на физички закани – вели д-р Џаванбахт, кој е и автор на книгата „Страв: Разбирање на целта на стравот и искористување на моќта на анксиозноста“.
– Кога едно лице ќе почувствува опасност, другите ја забележуваат неговата реакција и можат да реагираат дури и ако самите не перцепираат непосредна закана. Ова „социјално пренесување“ на стравот им помогнало на луѓето да преживеат низ генерациите – објаснува д-р Џаванбахт.
Анатомија на стравот: Што навистина се случува во телото кога се плашиме
Стравот е искуство кое влијае на целото тело, подготвувајќи го да се соочи со заканата или да избега. Кога се појавува, се одвиваат неколку процеси истовремено:
Амигдалата, делот од мозокот одговорен за реакцијата „бори се или бегај“, ги активира надбубрежните жлезди да ги ослободат хормоните на стрес адреналин и кортизол. Потоа, адреналинот предизвикува наплив на допамин и ендорфини.
Срцевиот ритам и крвниот притисок се зголемуваат, поради што кожата може да стане ладна и испотена, а телото се подготвува за акција. Понекогаш се јавуваат и треска .
Зениците се шират, а другите сетила ја зголемуваат способноста за перцепција на опасност.
Физичките процеси кои не се веднаш корисни за преживување – како што е варењето на храната – привремено се забавуваат или запираат.
Доживувањето на туѓиот страв ја активира амигдалата, делот од мозокот што регистрира закани. Потоа амигдалата му сигнализира на хипокампусот да го активира нервниот систем, ослободувајќи бран адреналин што го забрзува срцевиот ритам и дишењето. Овој одговор, познат како „бори се или бегај“, го подготвува телото да се соочи со опасност или да избега, демонстрирајќи како стравот функционира како моќен и речиси автоматски механизам за преживување.
Како се имитира стравот
Луѓето природно се имитираат едни со други, а емоциите, како што е стравот, имаат длабоко социјална функција.
– Многу емоции се социјални по природа. Ние не само што ги доживуваме, туку и ги комуницираме и споделуваме со другите – објаснува д-р Јацек Дебјец, психијатар, доктор по филозофија и професор по психијатрија и невронаука на Универзитетот во Мичиген.
Истражувањата покажуваат дека луѓето можат да научат да се плашат од одредени работи едноставно со набљудување на реакциите на другите. Дури и изразите на страв што се појавуваат пред свесно да ги регистрираме можат да ја активираат амигдалата, што значи дека стравот може да се шири потсвесно. Со други зборови, можеме да го „усвоиме“ стравот од другите без никакво лично искуство со опасност.
Оваа способност не е уникатна само за луѓето. Некои животни, како што се стаорците, исто така имитираат страв: кога ќе слушнат повици за помош од други стаорци кои се во болка, тие се замрзнуваат од страв.
– Стравот може да се пренесе на многу начини. Луѓето се потпираат најмногу на видот и слухот, додека другите животни повеќе зависат од мирисот и звукот – додава д-р Дебјец.
Можат ли луѓето да го „намирисаат“ стравот?
Кај животните, мирисот на страв игра клучна улога. Кога се исплашени или повредени, многу суштества – од зебра-рипки до мравки – ослободуваат хемикалии наречени феромони. Овие „алармни сигнали“ ги предупредуваат другите членови на видот за опасност и можат да предизвикаат страв кај нив.
Научниците долго време веруваа дека луѓето не можат да го детектираат стравот со мирис бидејќи ни недостасува функционален феромонски орган. Сепак, неодамнешните истражувања покажуваат дека постои начин луѓето да го „намирисаат“стравот. Кога ќе се намириса туѓиот страв, мозокот реагира со хемиски сигнали (хемосигнали) кои ја активираат амигдалата.
Ова е потврдено со експеримент објавен во 2009 година во списанието „ Journals PLOS “. Имено, истражувачите ја собрале потта од луѓе кои се подготвувале за скок со падобран и од оние на лента за трчање. Потоа учесниците помирисале памучни влошки натопени во тие примероци. Скенирањето на мозокот покажало дека мирисањето на потта на падобранците предизвикало зголемена активност во амигдалата, што укажува дека учесниците, можеби потсвесно, го „забележале“стравот од другите.
Како биологијата, емпатијата и искуството го обликуваат одговорот на стравот
Стравот е заразен бидејќи споделуваме мозочни мрежи што го прават „пренослив“. Сепак, луѓето не реагираат на ист начин – генетиката, минатите искуства и нивото на емпатија играат клучна улога:
Помалку емпатичните луѓе може само малку да чувствуваат страв кога се опкружени со луѓе кои се плашат. Спротивно на тоа, поемпатичните поединци го доживуваат стравот од другите поинтензивно, речиси како да ја пренесуваат таа емоција од околината на себе.
Експертите или луѓето со релевантно искуство честопати се чувствуваат помалку исплашени дури и кога околината е во паника. На пример, зоолог кој знае дека змијата во зоолошка градина не е опасна нема да реагира како паничната публика.
Исто така, некои луѓе се биолошки посклони да чувствуваат страв кога другите се плашат.
– Луѓето чии предци преживеале војни или катастрофи може да бидат генетски посклони кон поголема чувствителност на опасност. Потомците на холокаустот, на пример, покажуваат зголемена реакција на потенцијална закана, бидејќи траумата ја менува експресијата на гените поврзани со стресот, влијаејќи на реакцијата на страв – изјави д-р Јаванбахт за списанието „ Популар саенс “.
Заклучок
Учењето да се плашиш од другите порано ги зголемувало шансите за преживување во опасни ситуации. Денес, во секојдневниот живот, стравот често се јавува во помалку опасни контексти, како што се јавно говорење или прв состанок. Бидејќи стравот е заразен, нервозата лесно може да се „пренесе“ на другите, вклучително и на шефот или симпатиите.
Затоа, следниот пат кога ќе се најдете во стресна ситуација – без разлика дали станува збор за интервју за работа или турбуленции за време на летот, запомнете: стравот е заразен и секогаш е повеќе од физичка реакција; тој е дел од социјалниот и еволутивниот код на човекот.
