Авторски текст: Ана Петковска Николовска Специјален едукатор и рехабилитатор
Секое однесување не е непослушност – често е порака. Кога детето плаче, вика, оттурнува, одбива соработка, се повлекува или реагира бурно, возрасните најчесто прво го забележуваат самото однесување. Во тие моменти, природна реакција е веднаш да се интервенира: да се опомене, да се прекине ситуацијата или да се побара „поправилно“ однесување. Но, во работата со деца – и дома, и во градинка, и во училиште – важно е да разбереме една суштинска вистина: однесувањето е комуникација.
Особено кај помалите деца, но и кај оние што сè уште немаат доволно развиени вештини за саморегулација, јазично изразување или справување со емоции, однесувањето често е начин да покажат што им е тешко, што им недостасува или што не можат да го кажат со зборови. Затоа, пред да реагираме, потребно е најпрво да го прочитаме однесувањето.
Што всушност ни „кажува“ детето преку однесувањето?
Детето не секогаш знае да каже:
- „Премногу ми е бучно“
- „Не разбирам што треба да направам“
- „Се чувствувам несигурно“
- „Уморен/а сум“
- „Не знам како да побарам помош“
- „Ова ми е премногу тешко“
Наместо тоа, може да почне да вика, да бега, да удира, да одбива, да се расплаче или да се „затвори“ во себе. Токму затоа, кога возрасниот ќе види однесување што изгледа „тешко“ или „непосакувано“, важно е да не се задржи само на прашањето: „Како да го сопрам ова?“ Туку да си постави и друго, многу поважно прашање: „Што ми кажува детето преку ова однесување?“ Оваа промена во пристапот прави огромна разлика. Наместо да гледаме само проблем, почнуваме да гледаме потреба.
Пред реакција – прво набљудување
Однесувањето не се појавува „од никаде“. Речиси секогаш постои причина, поттик или контекст што му претходи.
Затоа е важно да се забележи:
- Кога се случува однесувањето?
- Каде најчесто се јавува?
- Со кого се појавува?
- По што започнува?
- Што следи после него?
На пример, дали детето реагира бурно:
- кога има многу врева околу него,
- кога треба да прекине игра,
- кога му се поставува нова задача,
- кога треба да чека,
- кога некој му зема предмет,
- кога не знае што се очекува од него?
Контекстот многу често открива повеќе од самото однесување.
Не секое „тешко“ однесување е лошо однесување
Понекогаш она што на возрасните им изгледа како непослушност, всушност е развојно очекувана реакција.
Малото дете сè уште учи:
- како да чека,
- како да ја регулира фрустрацијата,
- како да поднесе разочарување,
- како да ги именува емоциите,
- како да се смири кога е преплавено.
Тоа значи дека детето не реагира така затоа што „сака да биде тешко“, туку затоа што сè уште нема доволно развиени вештини да реагира поинаку. Токму затоа, возрасниот не треба да бара однесување што е над моменталниот капацитет на детето, туку да му помогне постепено да го изгради.
Што може да стои зад едно однесување?
Однесувањето најчесто има некаква функција. Тоа значи дека детето преку него нешто се обидува да постигне, да избегне или да регулира.
Зад едно однесување може да стои:
Потреба за внимание и поврзаност
Некои деца реагираат интензивно кога чувствуваат дека не се „видени“, не се слушнати или им треба контакт со возрасен.
Избегнување на тешка или неразбрана задача
Ако задачата е предолга, нејасна или премногу тешка, детето може да реагира со отпор, плачење или одбивање.
Сензорна преоптовареност
Бучава, светлина, допир, многу луѓе или хаотична средина можат да бидат силен стрес за некои деца.
Емоционална преплавеност
Кога детето е тажно, вознемирено, љубоморно, разочарано или исплашено, тоа не секогаш знае да го покаже тоа „мирно“.
Недоволно развиени вештини
Понекогаш проблемот не е во волјата, туку во тоа што детето сè уште не знае како поинаку да се справи.
И токму затоа, кога ќе ја разбереме функцијата на однесувањето, можеме да реагираме многу попрецизно и покорисно.
Зошто брзата реакција не секогаш помага?
Во моменти на тензија, возрасните често реагираат автоматски:
- „Престани веднаш!“
- „Не прави така!“
- „Колку пати да ти кажам?“
- „Нема причина вака да се однесуваш!“
Иако овие реакции се човечки и разбирливи, тие не секогаш му помагаат на детето да научи нешто ново. Напротив, ако детето е веќе емоционално преплавено, острата реакција може само дополнително да ја засили состојбата.
Кога детето е во стрес, неговиот мозок не е подготвен за логично објаснување, корекција или учење. Во тој момент, прво му е потребна регулација, а потоа насока. Затоа, пред да коригираме, важно е да процениме: Дали детето во овој момент може да соработува – или само се обидува да се справи?
Како да реагираме поинаку?
Професионалниот и поддржувачки пристап не значи попустливост. Тој значи дека возрасниот реагира смирено, јасно и со разбирање.
Наместо веднаш да се казнува или засрамува детето, може да помогне:
- да се намали стимулативноста во средината,
- да се даде кратка и јасна инструкција,
- да се именува емоцијата: „Гледам дека ти е тешко.“
- да се понуди помош: „Ќе направиме заедно.“
- да се постави мирна, но цврста граница: „Не дозволувам удирање. Ќе ти помогнам да кажеш што ти треба.“
- да се понуди алтернатива: „Ако ти е тешко, можеш да побараш пауза.“
Ова не е „мек“ пристап. Ова е развоен, професионален и ефикасен пристап.
Што всушност учи детето кога ние читаме, наместо само да коригираме?
Кога возрасниот не реагира само на површината, туку ја гледа и причината зад однесувањето, детето постепено учи:
- дека е разбрано,
- дека постојат безбедни граници,
- дека емоциите се дозволени, но не секое однесување е прифатливо,
- дека постојат други начини за изразување,
- дека тешкотијата може да се надмине со поддршка, а не само со казна.
И токму тука се случува вистинското учење. Најважната промена: од „непослушно дете“ кон „дете што има тешкотија“
Една од најважните промени што можеме да ја направиме како родители, воспитувачи, наставници и стручни лица е да престанеме веднаш да го етикетираме детето како:
- „разгалено“,
- „непослушно“,
- „манипулативно“,
- „тврдоглаво“.
Зад секое такво однесување најчесто не стои „лошо дете“, туку дете што моментално нема доволно капацитет, вештини или сигурност да реагира поинаку. И кога тоа ќе го разбереме, се менува и нашата реакција.
Затоа, следниот пат кога детето ќе реагира бурно, прашањето нека не биде само: „Како да го запрам ова однесување?“ туку и: „Што му е потребно на детето во овој момент?“. Токму таму започнува разбирањето.
Кога го читаме однесувањето, не го оправдуваме секое постапување на детето — туку му даваме шанса да биде разбрано пред да биде коригирано. И тоа е основа на секој здрав воспитно-образовен пристап.
