Некои болести, како што се одредени видови на рак, висок холестерол или проблеми со видот, можат да бидат наследени од двајцата родители.
Митот за линијата на косата што се повлекува само од мајката е побиен, бидејќи опаѓањето на косата е поврзано со гените од двете страни.
Генетското наследување е сложен процес во кој 20.000 гени обликуваат сè, од бојата на косата до интелигенцијата. Иако секој родител придонесува половина од генетскиот материјал, конечниот исход е единствена мешавина што ги одредува физичките карактеристики и здравствените предиспозиции. Експертите откриваат кои особини ги наследуваме првенствено од нашата мајка, а кои од нашиот татко.
Иако одредени карактеристики како што се пеги или вдлабнатини се директно наследени, повеќето од нив зависат од интеракцијата на наследениот код и факторите на животната средина. Генетичките советници нагласуваат дека само мал дел од гените имаат целосна пенетрација, што значи дека предиспозицијата кон одредено однесување или болест не мора нужно да подразбира нивен развој во иднина.
– Во вашето тело има 20.000 гени, а половина доаѓаат од вашата мајка, додека другата половина доаѓа од вашиот татко. Секој ген кодира протеин или супстанца, а оваа мешавина е рецепт за вас, од бојата на косата и очите до висината и предиспозицијата кон одредени болести , вели Хедер Хампел, генетски советник во Центарот за рак „Сити оф Хоуп“ во Дуарте, Калифорнија.
Кои се наследени особини?
Постојат многу начини на кои особините можат да се наследат од родителите
Наследувањето се одвива преку два основни механизма. Првиот подразбира доминантни гени, каде што за манифестација на одредена особина е доволно само еден родител да ја поседува. Типичен пример е кафеавата боја на очите, која како доминантна карактеристика најчесто се пренесува на потомството.
Друг механизам функционира преку рецесивни гени , што значи дека двајцата родители мора да бидат носители на одреден ген за да се манифестира таа особина. Така, сините очи кај децата се јавуваат само ако двајцата родители го носат генот, без оглед на фактот дека нивната боја на очите може да биде различна.
– Кај доминантното наследување, една генска варијанта од вашата мајка или татко може да влијае на тоа дали ќе ја добиете особината. Кај рецесивната особина, треба да ја наследите генската варијанта и од мајката и од таткото, објаснува Тејлор Сабато, лиценциран генетски советник во Охајо.
Исто така, постојат посложени модели на наследување на гени кои бараат повеќе генски варијанти од мајката или таткото за да се развие особина или состојба, но најчестиот модел на наследување е наследувањето поврзано со Х хромозомот. Ова се состојби кои се под влијание на генските варијанти на Х хромозомот .
„Варијациите во кодирачката секвенца на гените предизвикуваат разлики меѓу нас, вклучувајќи бенигни работи како бојата на косата и/или медицински состојби, како што се српеста анемија или цистична фиброза“, вели Сабато.
Кои од овие наследени особини се наследени од мајката, а кои од таткото:
Интелигенција
Наследено од: мајка
Дали интелигенцијата е наследна? Делумно. Истражувањата покажаа дека децата имаат двојно поголема веројатност да наследат интелигенција од своите мајки. Здравиот разум може да сугерира дека децата наследуваат интелигенција од двајцата родители. Сепак, неколку студии открија дека одредени гени функционираат поинаку.
Гените што ја одредуваат интелигенцијата се наоѓаат на Х-хромозомот.
И, бидејќи жените носат два Х хромозоми, а мажите само еден, заклучокот е дека жените имаат двојно поголема веројатност да пренесат наследени особини поврзани со интелигенцијата.
Доказите датираат од пред неколку децении. Една лонгитудинална анализа спроведена од Одделот за социјални и јавноздравствени науки на Советот за медицински истражувања во Глазгов, Шкотска, интервјуирала 12.686 лица на возраст од 14 до 22 години секоја година помеѓу 1994 и 2004 година. Откако ги земале предвид нивниот коефициент на интелигенција, раса, образование и социоекономски статус, истражувачите откриле дека најдобриот показател за интелигенција е, повторно, коефициентот на интелигенција на мајката. Всушност, коефициентот на интелигенција на младите луѓе варирал во просек за само 15 поени од коефициентот на интелигенција на нивните мајки.
Интелигенцијата е формирана од многу повеќе фактори отколку само од генетиката. Научниците проценуваат дека само околу 40 проценти од интелигенцијата е наследна, според трудот во Меѓународната енциклопедија на општествени и бихејвиорални науки, додека останатите 60 проценти се под влијание на фактори на животната средина и негенетски влијанија.
Ризик од одредени видови на рак
Наследено од: мама и тато
Гените за подложност на рак се доминантни гени.
– Ако имате една грешка во еден ген на едната страна од вашето семејство, имате 50 проценти зголемена шанса да го наследите тој ген за рак и 50 проценти шанса да го немате и да немате зголемен ризик од тој рак – изјави Хампел за „ Ридерс Дајџест“ .
Еден од најчестите е Линчовиот синдром, кој вклучува мутација во гените MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 или EPCAM. Ова може да значи зголемен ризик од колоректален карцином, карцином на ендометриумот, карцином на јајниците и други сродни видови на рак. Гените BRCA, исто така, можат да го зголемат ризикот од карцином на дојка и јајници.
– Но, еве ја финтата: Не мора да имате орган за да имате ген. Всушност, можете да го добиете генот за рак на јајници од вашиот татко, како и генот за рак на дојка . А мажите кои имаат мутација на генот BRCA1 или BRCA2 имаат поголем ризик од развој на рак на простата и други видови на рак – вели Хампел.
Модели на спиење
Наследено од: мајка
Проблемите со спиењето, како што се честите будења или хроничниот замор, често се поврзани со генетски фактори кои се пренесуваат преку мајчината линија. Истражувањето во ноемвриското издание на „Journal of Child Psychology and Psychiatry“ од 2023 година покажа дека генетската предиспозиција за развој на несоница кај децата е поврзана со симптоми слични на несоница пријавени од нивните мајки.
Висок холестерол
Наследено од: мама и тато
– Јадете храна со малку маснотии и вежбате редовно, а вашиот холестерол е сè уште висок. За што се работи? Одредени гени можат да се пренесат и од двајцата родители, вклучувајќи го и оној што предизвикува висок холестерол, вели Хампел.
– Се пренесува преку грешки во гените LDLR, APOB и PCSK9, кои влијаат на тоа како вашето тело го регулира и отстранува холестеролот од крвта – вели Хампел.
Денес, достапно е генетско тестирање за проверка на мутации во овие гени. Во случаи кога е потврден наследен висок холестерол, неопходна е консултација со лекар за да се дефинираат активни мерки за заштита на здравјето на срцето.
Способност за фокусирање
Наследено од: мајка
Децата чии мајки имале пониски од нормалните нивоа на мозочната хемикалија серотонин, имале 1,5 до 2,5 пати поголема веројатност да развијат нарушување на хиперактивноста и дефицитот на вниманието (ADHD) подоцна во животот отколку децата чии мајки имале нормални нивоа на серотонин, според студија објавена во JAMA Psychiatry .
Проблеми со видот
Наследено од: мама и тато
Постојат неколку состојби што го ограничуваат видот и можат да се пренесат од родителите, вклучувајќи ја Старгартовата болест, Ашеровиот синдром и ретинитис пигментоза (RP).
Моментално не постои начин да се спречат овие ризици со наследување на генските варијанти поврзани со овие болести. Сепак, разговорот со офталмолог или генетски советник може да биде корисен ако постои семејна историја на овие состојби или ако лично ви е дијагностицирана некоја од овие состојби на видот.
Способност за губење на тежина или зголемување на телесната тежина
Наследено од: мама и тато
Во телото постојат два вида масти: кафеави масти, кои го забрзуваат метаболизмот и помагаат во одржувањето на здрава тежина, и бели масти, кои се „лоши“масти и можат да предизвикаат дебелина и болести. Секој ги има двата вида, но колку кафеави масти има, а со тоа и колку е брз метаболизмот, може да се наследи од мајката, според студија објавена во списанието Nature .
Сепак, иако мајката може да помага со кафеавите масти, таткото може да се обвини за постоењето на белите масти. Истата студија покажа дека количината на складирани масти, особено околу органите, може делумно да се одреди од гените што се пренесуваат од таткото велат истражувачите.
Сепак, не е толку едноставно, вели Сабато. Не постои ниту еден ген што може да влијае на способноста за слабеење.
Мама и тато треба да бидат „обвинети“за килограмите
– Постојат многу фактори од животната средина и генетски фактори кои сè уште не сме прецизно дефинирани, а кои играат улога во вашата способност за добивање или губење на тежина. Постојат медицински состојби, како што се дијабетес или синдром на полицистични јајници (PCOS) , кои можат да го отежнат губењето на тежината. Од генетска перспектива, истражувањата сугерираат дека постојат многу генски варијанти кои можат да го зголемат ризикот за овие состојби, вели таа.
Ран пубертет
Наследено од: татко
Пубертетот и сите забавни пресвртници што доаѓаат со него, како што се акните, мутирањето на гласот или добивањето на првата менструација, е обред на премин и очигледно, една од тие наследени особини, на некој начин.
Генетиката на двајцата родители игра улога точно во тоа кога ќе започне големата промена, но ако некое лице рано влезе во пубертет, пред 8 години за девојчиња и 9 години за момчиња, тоа може да се должи на ген што го наследило од својот татко, според студија објавена во „ New England Journal of Medicine“ .
Поточно, идентификувана е генетска мутација која предизвикува одреден тип на предвремен пубертет. Во случаи на присуство на оваа мутација, физиолошките промени карактеристични за тој период се појавуваат многу порано во споредба со врсниците.
Меморија
Наследено од: мајка
Веќе некое време е познато дека семејната историја на Алцхајмерова болест значително го зголемува ризикот од развој на болеста, но нова студија објавена во „Биолошка психијатрија“откри дека генетскиот ризик првенствено доаѓа од мајката.
Алцхајмеровата болест е најчеста причина за деменција во доцниот живот, поради што истражувачите ја нагласуваат важноста на познавањето на факторите на ризик. Медицинската историја на мајката се смета за клучен индикатор, а раното препознавање на генетските предиспозиции овозможува навремено преземање мерки за заштита на здравјето на мозокот.
Плодност
Наследено од: татко
Плодноста на жената може да биде засегната од ген што го наследила од нејзиниот татко, според студија објавена во списанието Science . Во нормална јајце клетка, дел од клетката наречена центриола се елиминира како дел од природниот процес на развој. Меѓутоа, ако центриолите не се елиминираат, честопати поради генетска дисфункција наследена од нејзиниот татко, тогаш жената може да биде стерилна, објаснија истражувачите.
Повлекување на линијата на косата
Наследено од: Мама… можеби
Можеби сте слушнале дека начинот и времето на губење на косата кај мажите се должи на наследена особина од мајчината страна. Сепак, студија објавена во PLoS Genetics , во која биле анализирани повеќе од 55.000 мажи, сугерира дека ова може да е мит.
Истражувачите откриле 287 независни генетски сигнали поврзани со опаѓање на косата кај мажите, и додека 40 биле пронајдени на X хромозомот, што значи дека биле наследени од мајчината страна, останатите биле расфрлани низ ДНК наследена од двајцата родители. Интересно е што некои гени поврзани со опаѓањето на косата се чини дека се поврзани и со зголемен ризик од срцеви заболувања кај мажите.
